Türkçe Ay ve Gün İsimlerinin Kökeni: Ocak'tan Aralık'a Bir Dil Yolculuğu

Her gün kullandığımız ay ve gün adları, aslında küçük birer tarih belgesidir. Takvimimizde Roma tanrıları, Süryanice mevsim sözcükleri, Arapça sayılar ve Farsça gün adları yan yana yaşar. Bu yazıda Ocak'tan Aralık'a, Pazartesi'nden Pazar'a takvim sözcüklerimizin izini sürüyoruz.

Ay Adları: Dört Dilden Bir Takvim

Bugünkü on iki ay adımız köken bakımından şaşırtıcı derecede karışıktır:

• Ocak: Öz Türkçedir; kış ortasında ailenin etrafında toplandığı "ocak" (ateş yakılan yer) sözcüğünden gelir.
• Şubat: Süryanice şbāṭtan gelir; Sami dillerindeki eski bir ay adıdır.
• Mart: Latince Martiusten, yani Roma'nın savaş tanrısı Mars'tan gelir. Roma takviminde yıl bu ayla başlardı.
• Nisan: Süryanice nīsān yoluyla gelir; kökü Babil takvimindeki "ilk ay" olan Nisannu'ya uzanır.
• Mayıs: Latince Maiustan; bereket tanrıçası Maia'ya adanmıştır.
• Haziran: Süryanice ḥzīrāndan gelir; sıcak mevsim ayıdır.
• Temmuz: Kökeni çok eskidir: Sümer-Babil bereket tanrısı Tammuz'un (Dumuzi) adı, Süryanice yoluyla Türkçeye ulaşmıştır.
• Ağustos: Roma'nın ilk imparatoru Augustus'un adından; Latince Augustus ayı.
• Eylül: Süryanice īlūldan; hasat sonu ayıdır.
• Ekim: Öz Türkçedir; sonbaharda tohum "ekim" zamanını anlatır.
• Kasım: Arapça kāsim (bölen) sözcüğünden gelir; halk takviminde yılı yaz ve kış olarak ikiye bölen "Kasım günleri"nin başlangıcıdır.
• Aralık: Öz Türkçedir; yılın bittiği ile yenisinin başladığı "aralık"ta kalan ay olarak yorumlanır.

1945'te Değişen Ay Adları

Bugün kullandığımız listenin dört üyesi görece yenidir. Osmanlı'dan devralınan takvimde bu aylar Kânunusani (Ocak), Teşrinievvel (Ekim), Teşrinisani (Kasım) ve Kânunuevvel (Aralık) diye anılırdı; "teşrin" ve "kânun" Sami kökenli ay adlarıydı. 10 Ocak 1945'te çıkarılan kanunla bu dört ad Türkçeleştirildi: Ocak, Ekim, Kasım ve Aralık resmî ay adları oldu. Eski adlara bugün yalnızca eski gazete ve belgelerle tarih kitaplarında rastlanır; takvim çevirici ile eski bir belgedeki tarihi bugünkü karşılığına kolayca dönüştürebilirsiniz.

Gün Adları: Pazarın Etrafında Kurulan Hafta

Türkçe gün adlarının merkezinde ticaret vardır:

• Pazar: Farsça bāzārdan gelir; halkın alışveriş için toplandığı pazar kurulan gündür.
• Pazartesi: "Pazar ertesi"nin kaynaşmış hâlidir; pazarı izleyen gün.
• Salı: Kökeni tartışmalıdır; yaygın görüşe göre İbranice/Sami dillerdeki "üçüncü gün" anlamlı sözcüğe dayanır.
• Çarşamba: Farsça çehār-şenbe, yani "dördüncü gün"den gelir.
• Perşembe: Farsça penc-şenbe, "beşinci gün" demektir.
• Cuma: Arapça cum'a, "toplanma" anlamındadır; Müslümanların toplu ibadet günüdür.
• Cumartesi: "Cuma ertesi"nden kaynaşmıştır.

Farsçadaki şenbe dizisi haftayı cumartesiden başlayarak sayar; Türkçe bu diziden yalnızca Çarşamba ve Perşembe'yi almış, kalan günleri pazar ve cuma eksenli kendi adlarıyla kurmuştur. Bu yüzden Türkçe hafta, dil bakımından "iki merkezli"dir: biri ticari (pazar), biri dinî (cuma).

Takvim Sözcükleri Ne Anlatır?

Ay ve gün adlarımızın dört ayrı dilden gelmesi rastlantı değildir; Anadolu'nun ticaret, din ve yönetim tarihinin dile yansımasıdır. Roma yönetiminin Latince ayları, Süryani çiftçi takviminin mevsim adları, İslam kültürünün cuması ve İran etkisinin şenbe'leri aynı haftada buluşur. Bugünün tarihini bu adlarla birlikte, Hicri ve Şemsi karşılıklarıyla görmek için Bugünün Tarihi sayfamıza bakabilirsiniz; ayların yıl içindeki dizilişini yıllık takvimde topluca inceleyebilirsiniz.