Miladi Takvimin Tarihi: Jülyen'den Gregoryen'e ve Türkiye'nin Geçişi

Bugün Türkiye'de ve dünyanın büyük bölümünde kullanılan miladi takvim, iki bin yılı aşkın bir gelişimin ürünüdür. Duvara astığımız takvimin arkasında Roma imparatorları, papalar, astronomlar ve genç Türkiye Cumhuriyeti'nin modernleşme kanunları vardır. Bu yazıda miladi takvimin nasıl bugünkü hâlini aldığını ve Türkiye'nin bu takvime ne zaman, nasıl geçtiğini anlatıyoruz.

Jülyen Takvimi: Roma'nın Güneş Takvimi

Milattan önce 46 yılında Julius Caesar, İskenderiyeli astronom Sosigenes'in önerisiyle Roma'nın karmaşık ay-güneş takvimini terk ederek tamamen güneş yılına dayanan yeni bir takvim kabul etti. Jülyen takvimi adıyla anılan bu sistemde yıl 365 gün sayılıyor, her dört yılda bir Şubat ayına bir gün eklenerek artık yıl yapılıyordu. Böylece ortalama yıl uzunluğu 365,25 gün oluyordu.

Bu, dönemi için son derece başarılı bir yaklaşımdı; ancak küçük bir sorun vardı. Dünya'nın Güneş etrafındaki gerçek dönüş süresi (tropikal yıl) 365,2422 gündür. Jülyen takvimi her yıl yaklaşık 11 dakika fazla sayıyordu. Bu fark tek bir insan ömründe fark edilmez, fakat yüzyıllar içinde birikir: yaklaşık her 128 yılda takvim, mevsimlere göre bir gün kayıyordu.

Gregoryen Reformu: 10 Günün Silindiği Yıl

16. yüzyıla gelindiğinde bu birikmiş kayma yaklaşık 10 güne ulaşmıştı. İlkbahar ekinoksu, takvimde olması gereken 21 Mart yerine 11 Mart civarına düşüyordu. Bu durum özellikle Paskalya tarihinin hesaplanmasını bozduğu için Papa XIII. Gregorius 1582'de köklü bir reform ilan etti.

Reformun iki ayağı vardı. Birincisi, birikmiş hatayı silmek: 4 Ekim 1582 Perşembe gününü doğrudan 15 Ekim 1582 Cuma izledi; aradaki 10 tarih hiç yaşanmadı. İkincisi, hatanın tekrar birikmesini önlemek: artık yıl kuralı inceltildi. Buna göre 100'e bölünen yıllar artık yıl olmayacak, ancak 400'e bölünenler artık yıl olmaya devam edecekti. Bu küçük düzeltme, ortalama yılı 365,2425 güne indirerek takvimi güneş yılına çok yaklaştırdı.

Reform önce Katolik ülkelerde uygulandı. Protestan ve Ortodoks ülkeler ise yüzyıllar boyunca direndi: İngiltere 1752'de, Rusya ancak 1918'de Gregoryen takvime geçti. Bu yüzden tarih kitaplarında aynı olayın farklı ülkelerde farklı tarihlerle anılması şaşırtıcı değildir.

Osmanlı'da Takvimler: Hicri ve Rumi

Osmanlı İmparatorluğu'nda dinî ve resmî hayat uzun süre Hicri takvimle yürütüldü. Ancak ay yılına dayanan Hicri takvim, mevsimlere bağlı vergi toplama ve bütçe işleri için elverişli değildi. Bu nedenle 1839'dan itibaren malî işlerde, Jülyen esasına dayanan güneş takvimli Rumi takvim kullanılmaya başlandı. Rumi takvim, Gregoryen takvimden 19. yüzyılda 12 gün, 20. yüzyılda 13 gün gerideydi. 1917'de çıkarılan bir kanunla bu 13 günlük fark kaldırıldı ve Rumi takvim gün olarak Gregoryen takvimle hizalandı; fakat yıl sayısı ve yılbaşı farklı kalmaya devam etti.

Türkiye'nin Miladi Takvime Geçişi: 1 Ocak 1926

Genç Cumhuriyet, uluslararası ticaret, diplomasi ve günlük hayatta yaşanan tarih karmaşasına son vermek istedi. 26 Aralık 1925 tarihinde kabul edilen kanunlarla hem uluslararası takvim hem de uluslararası saat sistemi benimsendi. Buna göre 1 Ocak 1926'dan itibaren resmî devlet işlerinde miladi (Gregoryen) takvim kullanılmaya başlandı. Rumi 1341 yılı, yerini miladi 1926'ya bıraktı.

Bu geçiş, aynı dönemdeki saat, ölçü ve yazı reformlarıyla birlikte Türkiye'nin uluslararası sistemlerle uyumunu sağlayan adımlardan biriydi. Hicri takvim ise dinî günlerin ve bayramların belirlenmesinde kullanılmaya devam etti; bugün de Ramazan, Kurban Bayramı ve kandil geceleri Hicri takvime göre hesaplanır.

Bugün Miladi Takvim Nasıl Kullanılıyor?

Günümüzde miladi takvim; resmî yazışmalar, eğitim, ticaret ve günlük yaşamın tamamında geçerlidir. Nüfus kayıtları, sözleşmeler ve resmî tatiller miladi tarihe göre düzenlenir. Dinî günler ise Hicri takvimden miladi takvime çevrilerek duyurulur.

Bugünün miladi tarihini, Hicri ve Şemsi karşılıklarıyla birlikte Bugünün Tarihi sayfamızda görebilir; herhangi bir tarihi takvimler arasında dönüştürmek için takvim çevirici aracımızı kullanabilirsiniz.

Kısa Kısa: Akılda Kalsın

• Jülyen takvimi MÖ 46'da kabul edildi; her 4 yılda bir artık yıl kuralını getirdi.
• Gregoryen reformu 1582'de 10 günü sildi ve artık yıl kuralını inceltti.
• Osmanlı, malî işlerde Jülyen esaslı Rumi takvimi kullandı.
• Türkiye, 26 Aralık 1925'te kabul edilen kanunla 1 Ocak 1926'dan itibaren miladi takvime geçti.
• Dinî günler bugün de Hicri takvime göre belirlenir ve miladi tarihe çevrilerek duyurulur.